هدف هاي اين وبلاگ ارتقاي آموزش جغرافیا ارتقاي ديدگاه هاي منطقي معرفي برخي از شيوه هاي نوين آموزش ايجاد پل ارتباطي بين همه کساني که به جغرافیا وآموزش جغرافیا علاقه مندند پاسخ به پرسش هائي که در زمينه کتاب هاي درسي جغرافیا مطرح مي شود معرفي برخي از وب سايت ها و نرم افزارهاي مناسب جغرافیا طرح پرسش ها ،اخبار و سرگرمي هاي جالب جغرافیا مخاطبان وبلاگ دانش آموزان ، معلمان جغرافیا و علوم ، دانشجويان جغرافیا ، استادان آموزش جغرافیا و همّه کساني که به جغرافیا و آموزش آن علاقه مندند

کالبد شکافی محصولات آموزشی

این مقاله در شماره 1 مجله رشد جوانه دربهار سال 92 به چاپ رسیده است.

 

مقدمه:

کلمه کالبد شکافی را معادل

Autopsy, Dissection, Anatomy, Analysis به کار می برند که عمدتا در موضوعات پزشکی مورد مصرف دارد. در مساله غیر پزشکی نیز این اصطلاح به کار گرفته می شود و مراد از این استفاده آن است که لایه هاو زوایای پنهان یک مساله یا موضوع به منظور رفع کاستی ها ی آن آشکار گردد تا بهبودی درآن  حاصل آید .همچنین این کالبد شکافی به خصوص در زمینه محصولات آموزشی نوع واکاوی و کنکاش در همه ابعاد و اجزای یک محصول آموزشی نیز محسوب می شود ..در این مقاله قصد آن است تا ضمن بر شمردن ابعاد و اجزای یک محصول آموزشی، معیار ها ،دسته بندی ها روش ها و انواع این محصولات را مورد بررسی مجدد قرار دهیم تا از این طریق سبکی برای ارزیابی این گونه محصولات پیش روی تولید کنندگان و مصرف کنندگان آن  نهاده و آنها را در زمینه چگونگی تولیدات بهتر و انتخاب محصولات با معیار های علمی مطلوبتر یاری رسانیم .


محصول آموزشی چیست و چه انواعی دارد؟

به مجموعه کالا ها ،خدمات و اندیشه هایی که با هدف ایجاد ، تقویت وبهبود امر آموزش تولید شده باشد می توان محصول آموزشی اطلاق نمود .

با این تعریف مجموعه وسیعی از محصولات آموزشی را می توان در نظر آورد که پرداختن به همه انها بدون طبقه بندی و امری تقزیبا محال است . در ابتدایی ترین شکل دسته بندی این محصولات می توان آنها را به دو دسته سخت افزاری و نرم افزاری تقسیم نمود. به این ترتیب که برنامه های نوشته شده برای تحقق امور آموزشی پیش از تولید یک محصول   جزء دسته نرم افزاری وجزوه ها، کتاب ها ،مجلات ،نقشه ها، ماکت ها، لوحه ها، فیلم ها، مولاژها بازی های رایانه ای و....... جزء دسته سخت افزاری محصولات آموزشی قرار می گیرند. فارغ از هر یک از این دسته ها ،کالبد شکافی آنها تقریبا از یک الگوی مشابه ای تبعیت می کند .کافی است بر سر معیار های قضاوت اتفاق نظر بوجود آید آن گاه تحلیل ، واکاوی و کالبد شکافی آن محصول امری چندان سخت نخواهد بود.

 

برای روشن تر شدن موضوع ضروریست تا با مثالی این مساله را پی بگیریم. در بین همه انواع محصولات آموزشی  کتاب ها جزء کثیر ترین و آشنا ترین محصولات هستند و به عنوان یک مثال عینی ، ساده و دیرینه بهترین گزینه برا ی این منظور است. سپس می توان یافته های این مثال را به سایر محصولات تسری بخشید.

از یک منظر یک کتاب همانند یک موجود زنده است که علاوه بر ابعاد فیزیکی ، دارای ابعاد معنوی یا روحی نیز می باشد . هم چون هر موجود زنده ای می تواند کالبد و چهره ای مطبوع ومعقول ویا بالعکس ناخوشایند وناپسند داشته باشد و به لحاظ معنوی نیز ممکن است کتابی مشفق و سودمند ویا مضر و زیان آمور باشد.از این جهت کار بررسی ، ارزیابی و واکاوی ابعاد فیزیکی محصولات آموزشی نظیر کتاب چندان مناقشه بر انگیز نیست و بر مبنای شواهد قابل رویت ، کمتر محل اختلاف نظر بین متخصصان خواهد اما آنچه که اغلب محل تردید یا اختلاف نظر است ، بررسی واکاوانه ابعاد معنوی کتاب هاست برای پرهیز از چنین شرایطی بهترین کار آنست که ابتدا شاخص های مورد نظر  به شاخص های مورد توافق تبدیل نموده آن گاه بر مینای این شاخص ها کالبد شکافی مورد نظر خود را انجام دهیم . البته باید به این نکته نیز اشاره نمود که با همه مراقبت ها و پیش بینی ها ، باز هم ممکن است در نتایج واکاوی ها اختلاف آرا بروز نماید که امری طبیعی است .به خصوص که با توجه به خاستگاه ، پیشینه و سوابق علمی و تجربی داوران ممکن است این وضعیت حادث شود. اما این اختلاف نظر ها عمیق نبوده و با تعیین دیدگاه های حکم می توان به سرعت به نتیجه گیری رسید

 

 

دسته بندی معیار های ارزیابی محصولات آموزشی:

تجربه چندین سال داوری در حوزه ای مختلف آموزشی از جمله داوری مقالات علمی ، سامان بخشی کتاب های آموزشی ، جشنواره فیلم های آموزشی - تربیتی ، نرم افزار های رایانه ای و رسانه های دیجیتالی این امکان را فراهم کرده است .تا بتوان در شکل کلی 5 دسته معیار را برای ارزیابی و کالبد شکافی محصولات آموزشی مد نظر داشت

1-    معیار های کالبدی ، فیزیکی،ظاهری ، عینی

2-    معیار های علمی ، محتوایی

3-    معیار های فرهنگی ، اجتماعی

4-    معیار های آموزشی – درسی

5-    معیار های زیبایی شناختی

 

 

 

 

معیار های فیزیکی|:در بدو امر برای یک کالبد شکافی منطقی و مطمئن می بایست به ظاهر کتاب توجه نمود .تجزیه و تحلیل یک محصول آموزشی نظیر کتاب از این نظر موکول است به پاسخ گویی به این سوالات:

-آیا کتاب به لحاظ اندازه یاقطع مناسب است ؟

-آیا این تناسب با سن و توانایی جسمی متوسط مخاطبین سازگار است؟

گاهی ممکن است یک کتاب به لحاظ تناسب اندازه ای با استاندارد بازار عرفی کتاب ها مناسب تشخیص داده شود اما توانایی سنی و سطح توان جسمی مخاطب اجازه استفاده مطلوب از این محصول را ندهد .در چنین شرایطی علیرغم وجود معیار های عرفی استاندارد ابعاد کتاب ، درارزشیابی ها چندان موفقیتی کسب ننماید.

نکته دیگر از این جهت مساله جنس کاغذ به کار رفته در کتاب و سن و توانایی های جسمی مخاطب است . اغلب ناشران مدعی هستند که کتاب هایی که کاغذ اعلا تر و مرغوب تری دارند به دلیل هزینه بیشتری که برای آن کرده اند مطلوبترند. در حالیکه همیشه هم چنین نیست .گاه کاغذ های با درجه کیفی پایین تر به لحاظ میزان بازتاب نور ، برای مطالعه مفید ترند.

نکته بعدی میزان مقاومت کتاب در جریان استفاده از آن است . در کشور ما بنا به دلایل متعدد کمتر به این مساله توجه می شود. گاه در سخن برخی از متخصصان و تصمیم گیرندگان نیز این بیان دیده می شود که در مورد برخی ار محصولات آموزشی از جمله کتاب های درسی نمی توان و نباید هزینه زیادی برا ی مقاوم سازی کتاب به عمل آورد چرا که به لحاظ فرهنگ واجتماعی کسی حاضر به استفاده از کتاب های درسی که دیگران استفاده کرده باشند نیست .از همین رو بود که طرح جمع آوری و توزیع مجددکتاب های درسی در سال های دور چندان  موفقیتی به دست نیامد وجواب شایسته ای نداد. با این حال موضوع کتاب های آموزشی به دلیل این که تقریبا تمامی هزینه تولید کتاب ها توسط مصرف کننده پرداخت می شود قضیه بر عکس بوده و کتاب هایی که به لحاظ فیزیکی از مقاومت بیشتری برخوردار باشند، مقبول تر خواهند بود این نکته در دل خود نیز پیامی پنهان دارد به شکلی که کتاب هایی که ظاهری مقاوم تر داشته باشند ماندگاری بیشتری داشته و همواره به عنوان یک رسانه تبلیغاتی برای ناشر و مولف عمل خواهند نمود.در عین حال می بایست مراقب این مساله نیز بود که افزایش مقاومت فیزیکی کتاب اگر به افزایش وزن آن منجر شود به جهتی که قبلا اشاره شد عاملی بازدارنده تلقی می شود.

نمره خط بکار رفته در متن کتاب نیز یک عامل فیزیکی است هر چند از منظر زیبایی شناختی نیز فابل بررسی است در تناسب با سن مخاطب ، نمره خط بکار رفته در متن یک کتاب آموزشی و تعداد خطوط یک صفحه از کتاب دارای اهمیت است که می بایست مانند سایر معیار ها از اعتدال برخوردار باشد اصل اساسی و مهم آن است که نمره خط بکار گرفته شده توسط مخاطب قابلیت خواندن راحت و روان داشته و استرسی از این لحاظ به وی وارد نکند و یا میزان استرس احتمالی افزایش ندهد و تعداد سطور یک صفحه نیز به دلیل آن که در بلند مدت ممکن است بر سطح توانایی بینایی مخاطب تاثیر گذار باشد موضوعی با اهمیت است و بسته به موضوع کتاب رعایت فاصله بین خطوط و تعداد سطر ها و کلا اقدامات گرافیکی متن و ساماندهی محتوا از جمله این مسائل است. نکته دیگر  مساله شیرازه کتاب ها است که گاهی از اراده و اختیار مولف و ناشر خارج بوده و تصمیمی است که به بخش فنی تولید این محصول ارتباط دارد اما اگرنگاهی به کتاب های آموزشی و حتی غیر آموزشی گروه کودکان و نوجوانن بیندازیم این موضوع روشن است که در اغلب کشورهای صاحب تجربه ، جلد و شیرازه کتاب های آموزشی از قوت و مقاومت بیشتری برخورداراست و به تناسب افزایش سن مخاطب به دلیل شرایطی که برای مراقبت بیشتر از کتاب دارند این مساله کم رنگ تر می شود به عبارت دیگر هزینه جلد و شیرازه و مقاومت فیزیکی کتاب های آموزشی برای خردسالان بیش از بزرگسالان است . ضمن آن که والدین  نیز اگر هزینه بیشتری برای کتاب های کودکان بپردازند انگیزه بیشتر ی برای مراقبت از آین کتاب ها خواهند داشت.

معیار های علمی-محتوایی:

به منظور پرهیز از اطاله کلام سایر معیار ها رافهرست وار اشاره نموده و بحث مفصل آن را به فرصتی دیگر موکول خواهیم نمود. از جمله نکاتی که به عنوان معیار های علمی – محتوایی در نظر گرفته می شوندعبارتند از:

-صحت علمی محتوادر متن

-انطباق با برنامه ها و اهداف آموزشی اعم از خرد و کلان

-بروز بودن محتوا و انطباق با آخرین یافته های علمی در آن زمینه

- استفاده از زبان معیار و مشترک با زبان متون آموزشی رسمی

معیار های فرهنگی اجتماعی :

یکی از معیار های بسیار مهم و تعیین کننده که معمولا به عنوان شاخصی در غربالگری کتاب های مورد استفاده قرار می گیرد موضوع معیار های فرهنگی و اجتماعی است . برخی از برنامه ریزان درسی معیار های فرهنگی را به عنوان عناصر برنامه درسی پنهان دسته بندی می کنند با همه این وجود کتاب های آموزشی نسبت به کتابهای درسی رسمی از امکانات بیشتر برخوردارند که می تواند ضامن موفقیت و اقبال آنان شود . در این زمینه می توان به این نکات توجه داشت:

-        هنجار های فرهنگی

-        - الگو های رایج اجتماعی

-        الگو های رایج خانواده

-        تناسب بین جوامع شهری و روستایی

-        نرم های رفتاری

-        اجتناب از سیاه نمایی

-        اجتناب از اسراف گرایی

معیار های زیبایی شناختی:

از جمله معیار هایی که نقش تعیین کنند ه در سرنوشت یک کتاب آموزشی دارد. مساله توجه به اصول زیبایی شناختی است . کاربرد صحیح رنگ ها و المانهای تصویری ، قطع تصاویر وچینش منطقی آنها و از همه مهم تر رعایت سطح سنی مخاطب با نوع تصاویر بکار گرفته شده از جمله این مسائل مهم است . گاه عدم توجه به این موضوع سبب بازخورد های حیرت انگیز می شود به عنوان مثال استفاده از تصاویر پویا نمایی ( کارتونی) در کتاب های دانش آموزان دوره متوسطه نه تنها هیچ امتیازی به حساب نخواهد آمد که با اعتراض آنها مبنی بر این که این تصاویر کودکانه است مواجه می شوید.از سوی دیگر مساله ماندگاری فرایند های زیبایی شناختی در ذهن مخاطبین سنین پایین تر سبب تاکید به این مساله است . بسیاری از ما از کتاب های دوران کودکی خود بیش از آن که متنی به خاطر داشته باشیم، تصاویری در ذهن داریم . بنابراین اصل پایداری در یادگیری اقتضا می کند معیار های زیبایی شناختی بیشترمورد توجه قرار گیرد و لازم است اشاره شود رعایت این اصل به منزله بی توجه ای به اصل صحت علمی نیست بلکه تاکید بیشتر بر این جنبه به خصوص برای مخاطبین سنین پایین تر است .سایر موارد این معیار ها عبارتند از :

-رعایت اصول و قوانین گرافیکی با رعایت سطح درک و فهم مخاطب

-رعایت اصل سفید خوانی تا حد اعتدال و پرهیز از افراط و تفریط

- رعایت تناسب بین کاربرد رنگ  ها با توجه به سن مخاطبین

- رعایت زیبا نمایی حتی در نمایش مناظر نازیبا

معیار های آموزشی-درسی:در این بخش چند عنصر مشترک با معیار های علمی وجود دارد که ضمن توجه و رعایت آنها می بایست به این نکات نیز توجه داشت

-    همسو بودن با برنامه های آموزشی .از جمله مهمترین معیار آموزشی نبود و یا وجود حداقل از ایجاد تصورات غلط (  misconception ) در انتقال مفاهیم علمی و آموزشی است . از آنجا که رعایت این معیار امری بسیار سخت و مستلزم داشتن صلاحیت هایی نزد مولف است در سال های اخیر شیوه ای جدید در امر تولید محصولات آموزشی بروز کرده است و آن هم شیوه اقتباسی است به این صورت که بخش عمده ای از محصولات آموزشی تولید شده همان محتوای رسمی آموزشی را دارندکه صرفا سازماندهی محتوای آنها اندکی متفاوت است . به تعبیری این گونه محتوا ها کتاب آموزشی تلقی نمی شوند چرا که متن آنها قبلا توسط کسان دیگری تهیه و تولید شده و دسته اخیر صرفا آنها را کپی و باز یافت نموده اند بنابراین ارزش آنها در مقایسه با محصولات بازیافتی است .از این جهت ما با گروه کثیری از کتاب های آموزشی مواجه ایم که کتاب نیستند بلکه مجموعه های گرته برداری شده از کتاب های درسی و آموزشی به شمار می روند. گروه اصلی این دسته شامل حل المسایل ها ، مجموعه های سوالات، درس آزمونها،کار آزمون ها،کتاب های کار غیر استاندارد،کتاب های کمک درسی ، کتاب های تقویتی و.....هستند.در مقابل این گروه کتاب هایی نیز وجود دارند که رسالت خود را به طور واقعی ایفا می کنند از جمله این کتاب ها عبارتند از : کتاب های دانش افزایی دانش آموزان و معلمان ، فرهنگها ، دایره المعارف ها ، اطلس ها ، کتاب های مرجع دانش آموزان و معلمان ، کتاب های موضوعی و......از جمله موضوعاتی که به معیار های آموزشی – درسی ارتباط دارند یکی  مغایرت در مفاهیم متنی و تصویری است به نحوی که سبب سر در گمی خواننده شده و تا ادامه چندین جمله بعدی نیز از دست آن خلاصی ندارد و نا گزیر از بازگشت به آن جمله قبلی بوده تا شاید بتواند منظور نظر نویسنده را درک کند.توقفی که در ذهن خواننده پدید می آید مانع از انتقال کامل مفاهیم آموزشی مورد نظر خواهد بود و این پیام آموزشی با سکته به همین صورت نیز در ذهن ذخیره شده و به هنگام باز یابی سبب اغتشاش ذهن مخاطبین می شود . حال اگر چنین شرایطی در یک متن آموزشی مدام تکرار شود میزان انرژی تلف شده در ذهن مخاطب به حدی است که عملا او را از پای در خواهد آورد و مانع از طراوت و شادابی ذهنی یاد گیرنده خواهد شد.

روش های کالبد شکافی محصولات آموزشی کدامند؟

با این معیار ها که اشاره شده حال می توان دست به کالبد شکافی زد بنابراین با علم به این مقدمات شاید بد نباشد یک بار دیگر منظور خود را از کالبد شکافی تبیین کنیم .اگر تحلیل محتوا را یافتن نسبت بین اهداف و محتوا به منظور بهبود محتوای موجود بدانیم ، آن گاه کالبد شکافی محتوا ی یک محصول آموزشی علاوه بر تحلیل ، تعیین میزان تحقق اهداف قصد شده و هم چنین برآورده شدن نیات مولف و ناشر می توان تصور کرد.و از آنجا که محتوا دارای عناصر متعدد و پیچیده ای است که جنبه های مختلفی دارد بنابراین کالبد شکافی محصولی که حامل آن محتوا است از اهمیت ، پیچیدگی و ضرورت و دقت بسیار زیادی برخوردار است.

روش های کالبد شکافی کتاب های آموزشی: 

برای کالبد شکافی یک محصول آموزشی نظیر کتاب آموزشی روش های مختلفی وجود دارداز جمله :

1-روش توصیفی : در این روش متخصصان با مروری بر ویژگی های یک کتاب آموزشی و بیان ضعف و قوت های آن به توصیف یک کتاب پرداخته و نهایتا میزان تاثیر گذاری آن را قضاوت می نمایند

2-روش کمیتی:در این روش با در نظر گرفتن مجموعه ای از شاخص ها ی مورد توافق  جمعی از متخصصان نسبت به تعیین ارزش کمی هر یک از مقولات مورد نظر در ارزیابی یک محصول مانند کتاب اعلام نظر نموده و نهایتا مجموعه امتیازات به دست آمده بر اساس گروه بندی های از پیش تعریف شده جایگاه آن محصول را معلوم می دارد. در این بخش لازم است اشاره شود که برای هر یک از انواع محصولات آموزشی معرفی شده در قبل ،نیاز به فرم های متفاوتی است که در برخی از بخش های آن برخی از معیار ها تغییر خواهدکرد اما اصول مبنایی آنها یکی است به این ترتیب که معیار های ارزیابی یک کتاب را با اندکی تغییر می توان به معیار های ارزیابی یک مولاژ تغییر داد .

3-روش ترکیبی: که شامل تعیین امتیازات کمی (روش 2) و ارائه یک توضیح کوتاه توصیفی(روش 1) و نهایتا تعیین جایگاه آن محصول خواهد بود .اگر چه این سه روش تا حدی در مورد کار کرد های محصولات آموزشی اطمینان خاطر ایجاد می کند اما بدون یک تحلیل واقعی بر مبنای مطالعه میدانی هیچگاه نمی توان از توانمندی های و ضعف های واقعی یک محصول آموزشی اطمینان حاصل نمود .از این رو پیشنهاد می شود بخش ساماندهی کتاب های آموزشی دفتر تکنولوژی آموزشی و انتشارات کمک آموزشی شیوه نامه ای برای راهنمایی مولفان وناشران تولید نماید تا بر مبنای آن بتوانند ضمن انجام یک مدل از اقدام پژوهی در زمینه برخی از محصولات تولیدی خود از اعتبار علمی و آموزشی آن  محصولات اطمینان یافته و از آن دفاع نمایند . هم چنین پیشنهاد می شود سالی یک بار پژوهشی در زمینه کالبد شکافی محتوای کتاب های آموزشی واصل شده به بخش سامان بخشی کتاب ها به عمل آید و نسبت به تکمیل و تغییرات لازم در معیار های کمی داوری محصولات آموزشی اقدام نمایند . این راهکار مانع از بسیاری از تردید ها از سوی مخاطبین ساماندهی کتاب ها خواهد شد و مبنای علمی معتبری برای داوران این بخش ها فراهم خواهد نمود.

 

 

 

منابع قابل استفاده:

  1. باب‌الحوائجی، فهیمه؛ تحلیل محتوا، فصلنامۀ کتاب، نشریۀ 4، زمستان 1376
  2. چوبینه ،مهدی  -چگونه محتوا یک کتاب درسی را تحلیل کنیم؟ جزوه درسی 1384
  3. مکی ،ابراهیم مقدمه‌ای بر فیلم‌نامه نویسی و کالبدشکافی یک فیلم‌نامه -سروش1388
  4. هولستی، اُل ، آر؛ تحلیل محتوا در علوم اجتماعی و انسانی، نادر سالارزاده امیری، تهران، دانشگاه علّامه ، 1380

 

 

 

 

  
; ساعت ۱٠:٥٥ ‎ق.ظ روز پنجشنبه ٢ آبان ۱۳٩٢