هدف هاي اين وبلاگ ارتقاي آموزش جغرافیا ارتقاي ديدگاه هاي منطقي معرفي برخي از شيوه هاي نوين آموزش ايجاد پل ارتباطي بين همه کساني که به جغرافیا وآموزش جغرافیا علاقه مندند پاسخ به پرسش هائي که در زمينه کتاب هاي درسي جغرافیا مطرح مي شود معرفي برخي از وب سايت ها و نرم افزارهاي مناسب جغرافیا طرح پرسش ها ،اخبار و سرگرمي هاي جالب جغرافیا مخاطبان وبلاگ دانش آموزان ، معلمان جغرافیا و علوم ، دانشجويان جغرافیا ، استادان آموزش جغرافیا و همّه کساني که به جغرافیا و آموزش آن علاقه مندند

زلزله هاي ري در تاريخ

محمدجواد مرادي نيا

زلزله شناسان سال هاست مردم تهران را از زلزله اي احتمالا بزرگ كه در راه است بيم مي دهند و بر اين باورند كه گسل هاي تهران و ري به صورت دوره هاي زماني مشخص فعال شده، موجب بروز زمين لرزه مي گردند مبناي اين ادعاي زلزله شناسان،‌ زمين لرزه هاي تاريخي منطقه است كه به گفته آنان در دوره هاي زماني معين رخ داده و خسارت هايي را به دنبال آورده اند. اين در حالي است كه تاكنون تاريخ دقيق زلزله هاي تهران و اطراف آن و فاصله هاي زماني آنها بررسي و منتشر نشده است (حداقل نگارنده از آن بي خبر است)
  
  
اين مقاله گزارشي تحقيقي و در عين حال اجمالي از زلزله هايي است كه در طول تاريخ تهران و ري را لرزانده اند؛ با اين توضيح كه تهران قرن هاي متمادي روستا و يا قصبه اي بوده كه در سايه عظمت ري زندگي كرده و نام آن تنها دو سه قرني بيش نيست كه شهرت و اعتبار يافته است؛ پس آنچه كه درباره ري در تواريخ آمده مي تواند وصف حال تهران نيز باشد، چرا كه تهران و ري امروز دو شهر در هم تنيده و جدايي ناپذيرند

   قديمي ترين خبر از زلزله ري مربوط به 2300 سال پيش است، زماني كه سلوكوس اول معروف به نيكاتر بناي سلسله يوناني تبار سلوكيان را در ايران نهاده و خود را براي حكومت بر اين سرزمين كهن و متمدن آماده مي كرد. در آن هنگام كه حدود سيصد سال به ميلاد مسيح مانده بود زلزله اي مرگبار ري را در هم پيچيد و ويران ساخت چنانچه نام اين شهر مترادف با زلزله شناخته شد. «استرابو» مورخ و جغرافي دان يوناني كه همزمان با سال هاي ميلاد مسيح مي زيسته، در كتاب معروف خود «جغرافياي استرابو» درباره علت نام گذاري «ري» كه آن زمان «راگا» خوانده مي شد نوشته است: «مي گويند اسم راگا از زلزله اي كه در آن سرزمين روي داد و به علت آن شهرهاي فراوان و دو هزار روستا – بر طبق گفته يوزي دو نيوس – ويران شد گرفته شده است
  
  
از زلزله هاي احتمالي ري تا قرن ها بعد خبري در دست نيست، ولي روشن است كه اين شهر به هنگام ظهور اسلام و زماني كه اعراب مسلمان آن جا را فتح كردند شهري آباد بوده و مردمي ثروتمند را در خود داشته است. چرا كه غنايمي كه مسلمانان از اين شهر بر مي گيرند با غنايم مداين پايتخت ساسانيان برابري مي كرده است . و اين حكايت از آن دارد كه ري حداقل تا دهه ها پيش از آن زلزله تازه اي را تجربه نكرده بود، اما تاريخ نگاران مسلمان در سده هاي بعد اخبار دهشتناكي از زلزله هاي ري را در كتب خود به ثبت رسانده اند كه از آن جمله است زلزله سال 236 هجري قمري، «زلزله اي شديد كه موجب مرگ 45 هزار تن آدمي شد
  
  
پنج سال بعد، در سال 241 هجري قمري زمين لرزه اي سخت، خانه هاي ري را خراب كرد و چندان جمعيت در زير آوارها مدفون شدند كه تعداد آنها از حد شمارش بيرون بود. اين زلزله تا چهل روز متوالي تكرار مي يافت. ابن اثير در وقايع اين سال گفته است: «و فيها كانت بالري زلزله شديده هدمت المساكن و مات تحتها خلق كثير لا يحصون و بقيت متردد فيما اربعين يوما
  
  
يك سال بعد در 242 هجري قمري نيز زمين لرزه اي سخت وسيع در نواحي قومس و رساتيق آن و ري و خراسان و نيشابور و طبرستان به وقوع پيوست و كوه ها خرد شد و زمين ها شكاف هايي شگرف برداشت.
  
  
هفت سال بعد باز هم زمين به سختي لرزيد و جمعي ديگر به كام مرگ كشيده شدند. محمد ابن جرير طبري در وقايع سال 249 هجري قمري نوشته است «در اين سال در ذيحجه، مردم ري به زلزله اي سخت دچار شدند كه از آن خانه ها ويران شد و جمعي از مردم ري كشته شدند و باقي مانده مردمش از شهر گريختند و بيرون آن جاي گرفتند
  
  
ابن اثير نيز اين واقعه را چنين توصيف كرده است: «در اين سال زمين لرزه اي سخت ري را بلرزاند و سراي هاي آن ويران كرد و بسياري (زير آوار) جان دادند و مانده ها گريختند و در بيرون شهر جاي گرفتند
  
  
نود و هفت سال بعد، ري دوباره دستخوش لرزشي شديد گرديد و بسياري از بناهاي اين شهر فرو ريخت. در اين زلزله كه در ذيحجه سال 346 هجري قمري رخ داد جمعي كثير نيز جان باختند.
  
  
ري 178 سال بعد هم لرزيد. اين زلزله كه در ربيع الاول سال 524 هجري قمري روي داد تمام بلاد جبال كه ري نيز جزو آن بود را لرزاند و خرابي بسياري پديد آورد. در عين حال از كشته شدگان اين زلزله خبري ثبت نشده است.
  
  
نوبت ديگر 47 سال بعد بود؛ سال 571 هجري قمري كه شهرهاي ميان عراق تا ماوراي ري دستخوش زلزله اي عظيم گرديد و جمعي انبوه كشته شدند و بناهاي فراوان با خاك يكسان شد. در اين زلزله آسيب بيشتر به ري و قزوين وارد آمد.
  
   25
سال بعد زلزله مرگبار ديگري اهل ري را غافلگير كرد. در اين زلزله كه به سال 786 هجري قمري حادث شد، ري به كلي ويران گرديد. ري در آن سال ها هنوز از جنايات و ويراني هاي مغول و پس از آن تيمور كمر راست نكرده و زخم هايش التيام نيافته بود كه گرفتار اين زلزله مرگبار شد و براي قرن ها شهرت و آوازه اش را از دست داد.
  
  
كلاويخو جهانگرد اسپانيايي كه بيست سال بعد، يعني در سال 806 هجري قمري از ري گذشته، آن را كاملا خالي از سكنه ديده است. شايد به دليل همين ويراني و از رونق افتادن است كه زلزله هاي بعدي ري به چشم نيامده و كمتر تاريخ نگاري آن را ثبت كرده است.
  
  
ويراني و نيمه متروكه ماندن ري حتي نام آن را به تدريج از ذهن ها مي زدود. تا آنجايي كه در قرن سيزدهم هجري آن شهر صرفا با نام شاه عبدالعظيم شناخته مي شد. يعني مزار متبركي كه شايد تنها كانون گردآمدن مردم ري پس از زلزله هاي ويرانگر بوده است. در هر حال نام ري از سال 1317 شمسي بار ديگر رسما بر آن شهر نهاده شد.
  
  
بنا بر آنچه نوشته شد شايد بتوان به اين نظر رسيد كه 1- زلزله خيز بودن ري و بخش هايي از تهران كه به گسل هاي ري نزديك است، نبايد ترديد كرد. 2- زلزله هاي ري از الگوي زماني خاصي پيروي نمي كنند و نمي توان براي آن دوره هاي زماني مشخصي تعيين كرد مثلا با گذشت چند سال بايد منتظر بازگشت زلزله بود چرا كه زلزله هاي اين منطقه هم با فاصله هفت ساله و هم با فاصله 215 ساله رخ داده است

يادآوري اين نكته نيز خالي از فايده نيست كه دليل عمده ويراني هاي گسترده زلزله هاي ري ناپايداري و سستي مصالحي بوده كه بناها با آنها شكل مي گرفته اند،‌ مصالحي كه خشت و گل بخش اصلي آنها بوده است، اما امروز كه ماهيت اين مصالح تغيير يافته و خشت و گل جاي خود را به مصالح پايدارتري داده اند، تكرار آن فاجعه ها در آن ابعاد گسترده دور از ذهن مي نمايد. اما در عين حال سزاوار است تا از درس هاي تاريخ به خوبي بهره گيريم و با هر چه در توان داريم از تكرار فجايع آن پيشگيري كنيم

 

  
; ساعت ٩:٠٩ ‎ق.ظ روز دوشنبه ٢۸ آبان ۱۳۸٦